Alet Kullanan Hayvanlar: Taş, Dal ve Yaprakla İş Görmek

Doğada bir işi yapmanın iki yolu vardır: bedenin kendisiyle ya da dışarıdan bulunan bir nesneyle. Uzun süre yalnızca insana özgü sanılan ikinci yol, bugün pek çok canlıda gözlenmiş durumda. Bir taşın kabuğu kırmak için kullanılması, bir dalın yuvadaki böceğe ulaşmak için incelmesi ya da bir yaprağın su taşımak için katlanması, hayvanın bedeninin yetmediği yerde araya bir aracı koyduğunu gösterir. Bu davranış, doğadaki en ilgi çekici problem çözme örneklerinden biridir.

Araç Kullanmak Ne Demektir?

Araştırmacılar bu davranışı tarif ederken genellikle şu ölçütü kullanır: hayvan, dışarıdan aldığı bir nesneyi belirli bir amaç için, kendi uzantısı gibi yönlendiriyor mu? Bir kuşun yuvasına dal taşıması tek başına araç kullanımı sayılmaz, çünkü dal orada yapı malzemesidir. Ama aynı dalın ucundaki kabuk soyulup ince bir çubuk haline getirilip ağaç kovuğundaki larvaya uzatılması farklı bir iştir. Burada nesne biçim değiştirmiş ve bir işin görülmesi için tutulmuştur.

Bu ayrım önemlidir, çünkü doğadaki pek çok davranış dışarıdan bakınca akıllıca görünse de kalıplaşmış bir içgüdünün sonucudur. Araç kullanımını ilginç kılan, çoğu örnekte esneklik barındırmasıdır: nesne bulunamadığında başka bir nesnenin denenmesi, işe yaramayan bir parçanın bırakılması ya da aynı aletin farklı işlerde kullanılması.

Kimler Ne Kullanıyor?

Kargagiller bu konudaki en bilinen örneklerdendir. Bazı karga türlerinin ince dalları ya da yaprak parçalarını şekillendirip ağaç kabuğunun altındaki besine ulaşmakta kullandığı defalarca gözlenmiştir. Deniz samurları, göğüslerinin üzerine yatırdıkları düz bir taşa kabuklu deniz canlılarını vurarak kırar; bazı bireylerin aynı taşı uzun süre yanlarında taşıdığı bilinir. Şempanzelerin ince dallarla karınca ve termit avlaması, sert kabuklu meyveleri taş ve kütük arasında kırması yine sık aktarılan örneklerdendir.

Filler hortumlarıyla kavradıkları dalları sinek kovmak için kullanır. Bazı balık türlerinin kabuklu avlarını sert bir kayaya vurarak açtığı görülmüştür. Bir kısım kuş türü, yumurtayı taşla kırma davranışıyla tanınır. Bu listedeki ortak nokta şudur: her örnekte hayvanın bedeni tek başına o işi görmeye yetmemekte, aradaki nesne eksik gücü ya da inceliği tamamlamaktadır.

Bu Beceri Nasıl Kazanılıyor?

Araç kullanımı çoğu zaman tamamen doğuştan gelmez. Gözlem büyük rol oynar: yavru, yetişkinin yaptığını izler, benzerini dener, çoğunlukla ilk denemelerde beceremez ve zamanla düzelir. Bazı topluluklarda belirli bir tekniğin yalnızca o bölgedeki bireylerde görülmesi, davranışın öğrenilerek aktarıldığını düşündürür. Aynı türün başka bir bölgedeki grubu, benzer besine farklı bir yolla ulaşabilir.

Öğrenmenin bir bedeli vardır. Yavru hayvan, beceriyi kazanana kadar zaman ve enerji harcar; bu süre bazı türlerde uzun yıllar sürer. Doğada bu yatırımın karşılığını verecek kadar değerli bir besin ya da avantaj yoksa davranış yerleşmez. Bu yüzden araç kullanımı, genellikle ulaşılması zor ama besleyiciliği yüksek kaynakların bulunduğu ortamlarda öne çıkar.

Aracın Bırakıldığı An

Doğadaki örneklerin ilginç bir yanı, aracın yalnızca gerektiğinde kullanılmasıdır. Kolay ulaşılabilen besin varken hiçbir hayvan zahmetli bir alet hazırlamaz. Kabuk yumuşaksa taş kullanılmaz, larva yüzeye yakınsa çubuk yontulmaz. Aracın maliyeti vardır: bulmak, taşımak, hazırlamak zaman ister. Canlı bu maliyeti ancak kazanç daha büyük olduğunda üstlenir.

Bu, dışarıdan gelen desteğin doğadaki en sade kuralını gösterir. Yardımcı nesne, bedenin yetmediği aralığı kapatmak için vardır; aralık kapandığında geride bırakılır. Hayvanlar aracı biriktirmez, çoğu zaman kullandıktan sonra düşürüp gider. Yalnızca hazırlaması zahmetli olan aletler bir süre saklanır.

Evdeki Hayvanlarda Benzer İzler

Evcil hayvanlarda tam anlamıyla alet yapımı beklenmez, ama benzer bir mantık görülebilir. Kapıyı açmak için oyuncağını kullanan bir kedi, yüksekteki bir şeye ulaşmak için sandalyeyi basamak gibi kullanan bir köpek, aradaki nesneyi amacına ulaşmak için işe koşmuştur. Bu davranışlar genellikle deneme yanılmayla öğrenilir ve bir kez işe yaradığında tekrarlanır. Hayvanın çevresini bu gözle düzenlemek, hem güvenlik açısından hem de can sıkıntısını azaltmak için işe yarar.

Neden Önemli?

Bu davranışları izlemek, zekânın tek bir kalıpla ölçülemeyeceğini hatırlatır. Bir canlının problem çözme biçimi, yaşadığı ortamın dayattığı sorunlara göre şekillenir. Suyun altında yaşayan bir hayvan için işe yarayan çözüm, ağaç tepesinde yaşayan bir kuş için anlamsızdır.

Doğada araç kullanımını gözlemleyeceklerin akılda tutması gereken bir nokta daha var: yaban hayvanlarını beslemek, davranışlarını yönlendirmek için nesne bırakmak ya da yakınlarına yaklaşmak hem hayvana hem de gözlemciye zarar verebilir. Uzaktan ve müdahalesiz izlemek, bu davranışların doğal haliyle sürmesi için en doğru tutumdur.

Bir taşın, bir dalın ya da bir yaprağın işe koşulması küçük bir ayrıntı gibi görünür. Oysa doğada bu ayrıntı, canlının karşısındaki engeli bedeniyle değil aklıyla aştığı andır.